Redaktor KFE : Europejski Sondaż Społeczny jest wielkim międzynarodowy projektem badawczym. Skąd pomysł na realizację takiego przedsięwzięcia?

Paweł Sztabiński: Z inicjatywą tego projektu wystąpiła Europejska Fundacja Nauki. Jej Komitet Ekspertów uznał, że w działaniach na rzecz integracji europejskiej zbyt mało uwagi przywiązuje się do aspektów społecznych tejże integracji. Prowadzi się wprawdzie sporo badań europejskich, ale mają one charakter wycinkowy i nie pozwalają na systematyczną obserwację najważniejszych dla Europy zjawisk. Poza tym Komitet Ekspertów wyraził zastrzeżenia dotyczące możliwości dokonywania uprawnionych porównań międzykrajowych na podstawie prowadzonych badań. W związku z tym Komitet zgłosił postulat prowadzenia takich badań, które dotyczyłyby najważniejszych spraw europejskich, a jednocześnie stanowiłyby rzetelne źródło informacji. Chodziło o stworzenie zintegrowanego obiegu informacji dotyczących kluczowych dla Europy problemów politycznych i społecznych oraz związanych z tym postaw.

Które to są te najistotniejsze?

Wyboru zagadnień, będących przedmiotem Europejskiego Sondażu Społecznego, dokonuje europejska społeczność naukowa, a konkretnie Scientific Advisory Board. W jego skład wchodzą przedstawiciele wszystkich krajów biorących udział w projekcie, delegowani przez narodowe gremia naukowe.

Ile jest tych krajów?

To zależy od rundy. W pierwszej wzięło udział 22 kraje, w drugiej 26 krajów, w trzeciej 25 krajów, a w czwartej 31. Trzon stanowią te same kraje. Jest ich 17.

Jak to wygląda w przypadku Polski, od kiedy nasze państwo zaczęło brać udział w realizacji tego Sondażu?

Polska bierze udział w projekcie od początku, czyli od 2002 roku. Uczestniczyła we wszystkich zrealizowanych dotąd czterech rundach.

Z czego finansowany jest Europejski Sondaż Społeczny?

Prace związane z koordynacją projektu finansowane są ze środków kolejnych Programów Ramowych Unii Europejskiej. Natomiast koszty związane z przygotowaniem i realizacją badania w poszczególnych krajach pokrywane są ze środków narodowych.

A jak to wygląda w Polsce, z jakich źródeł finansowane są badania?

O finansowanie kolejnych rund badania występowaliśmy do Komitetu Badań Naukowych, a następnie do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Koszty realizacji ESS w porównaniu z innymi badaniami socjologicznymi prowadzonymi w Polsce są wysokie. Nie mniej biorąc pod uwagę koszty realizacji ESS w innych krajach europejskich, są one niskie.

Czy może Pan podać przykład?

Po jednej z rund dokonano takiego porównania. Koszt zbadania jednego „przypadku”, łącznie z opracowaniem, w Polsce wyniósł 28 euro, a przykładowo w Szwajcarii 280 euro.

Próba badawcza, w jaki sposób została dobrana w tym projekcie?

Istnieje obszerna literatura dotycząca metodologii doboru prób. W ESS przyjęto zasadę, że najlepszą porównywalność międzykrajową uzyskuje się, stosując w każdym kraju najlepszą, dostępną próbę. Nie musi być ona dobrana w identyczny sposób. W Polsce uznaliśmy, że najlepsza jest próba dobrana z PESEL. Wszystkie rundy ESS realizowane są przez nas na takiej właśnie próbie. Dobór próby, podobnie jak realizacja innych etapów przygotowania badania, dokonywany jest w uzgodnieniu z odpowiednim działem Centralnego Zespołu Koordynacyjnego ESS.

Przed rozpoczęciem całego badania, w jaki sposób informujecie Państwo respondentów o tym przedsięwzięciu?

Do wylosowanych osób wysyłamy dwa listy uprzedzające o badaniu. Pierwszy list zawiera ogólną informację o badaniu oraz specjalną wkładkę, w której pokazujemy odpowiedzi uzyskane na kilka pytań w poprzedniej rundzie ESS. Liczymy, że zainteresuje to wylosowane osoby i zachęci do udziału w badaniu. W drugim liście przypominamy podstawowe informacje o badaniu i precyzujemy termin wizyty ankietera. Podajemy również imię i nazwisko ankietera, przez co przestaje on być osobą anonimową. Badanie ESS, podobnie jak większość innych badań europejskich, realizowane jest na próbie osób w wieku 15 lat i więcej. Osoby między 15 a 18 rokiem życia są to przyszli wyborcy. A zatem ważne jest poznanie także ich opinii. Dobierając próbę, oprócz wieku, uwzględnia się również kategorię miejscowości zamieszkania oraz płeć.

Jaki był cel stworzenia tego projektu ?

Projekt ESS służy dwóm celom. Po pierwsze, zebraniu danych dotyczących najważniejszych dla Europy zagadnień. Dane te zbierane są nie tylko z myślą o ich wykorzystaniu przez naukowców, ale również przez dziennikarzy, administrację centralną i lokalną, samorządy, organizacje pozarządowe i każdego, kto jest nimi zainteresowany. Drugim celem projektu jest wypracowanie standardów metodologicznych przygotowania i realizacji badań międzykrajowych. Jednym z podstawowych standardów jest odsetek realizacji wylosowanej próby. Statystycy wykazali, że jeżeli odsetek ten wynosi co najmniej 70 %, wówczas struktura próby wylosowanej i zrealizowanej są bardzo podobne i tym samym nie występuje ryzyko wypaczeń wyników badania. W standardowych badaniach prowadzonych obecnie w Polsce uzyskuje się realizację w graniach 40-45%. We wszystkich rundach ESS udało się nam uzyskać powyżej 70 %. I to jest niewątpliwie sukces. Ale wiąże się to z kosztami i dlatego badania ESS muszą być bardzo drogie. I one są drogie.

Powiedział Pan, że realizacja badań jest bardzo droga, co Państwo robicie w takim razie aby zmniejszyć te koszty?

Kosztów zmniejszyć się nie da. Można je zmniejszyć jedynie kosztem obniżenia jakości realizacji i tym samym obniżenia wartości uzyskanych danych. Stosujemy natomiast specjalne zabiegi, żeby zwiększyć odsetek realizacji próby. Część tych zabiegów została zaproponowana przez Centralny Zespół Koordynacyjny, cześć zaś wypracowaliśmy sami. Należy podkreślić, Polska jest w czołówce europejskiej jeżeli chodzi o metodologię badań sondażowych.

To już czwarta runda ESS, czego konkretnie ta runda dotyczyła?

Kwestionariusz ESS składa się z modułów stałych, powtarzanych we wszystkich rundach badania i modułów rotacyjnych, dotyczących zagadnień, które Scientific Advisory Board uznaje za ważne w danym momencie. Moduły rotacyjne w czwartej rundzie dotyczyły przemian struktury wieku społeczeństw Europy, a konkretnie uprzedzeń wobec osób starszych i młodych, wykluczenia ze względu na wiek itp. Jak wiadomo, Europa się starzeje, a więc problem jest ważny. Drugi moduł dotyczy postaw wobec funkcji opiekuńczych państwa.

Czwarta runda zakończona, kiedy rusza piąta runda i czego ona będzie dotyczyła?

Piąta runda będzie realizowana w bieżącym roku oraz w początkach roku przyszłego. Tematyka jednego z modułów będzie związana z recesją, a konkretnie z jej wpływem na sytuację pracy i sytuację rodziny. Drugi z modułów będzie dotyczył zaufania do policji i wymiaru sprawiedliwości. Prace przygotowawcze są już zaawansowane, kwestionariusz jest już prawie gotowy. Będzie on konsultowany przez nas oraz zespół ESS ze Szwajcarii.

Czy macie Państwo już środki finansowe na ten cel?

Nie, ponieważ grant przyznany na realizację rundy czwartej kończy się w maju tego roku. W najbliższym czasie będę aplikował o nowe środki do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Realizując badania z jednej rundy na drugą, z jakimi problemami napotkaliście się Państwo w trakcie „sporządzania” Sondażu?

Główny problem to odsetek realizacji. We wszystkich krajach, w tym również w Polsce, wzrasta niechęć do udziału w sondażach. Coraz mniej ludzi zgadza się na wywiad. Jeszcze na początku lat 90 odsetek realizacji próby wynosił około 85%, w tej chwili w standardowych badaniach wynosi on, jak wspomniałem, ok. 40-45%. I właśnie to jest podstawowy problemem.

Co robicie w takim razie Państwo aby zachęcić te osoby do udziału w badaniu?

Jak powiedziałem wcześniej, wysyłamy listy zapowiadające badanie, wręczamy jakieś drobne upominki czy też „pamiątki” udziału w ESS. Po zakończeniu każdej rundy ESS wspólnie z ankieterami zastanawiamy się, co należy zmienić, udoskonalić, aby zachęcić do udziału w badaniu. Ale prowadzę również specjalne badania, które pozwalają zrozumieć, dlaczego niektóre osoby zgadzają się na udział w sondażach, a inne nie.

Gdzie osoby zainteresowane mogą szukać informacji dotyczących wyników badań Europejskiego Sondażu społecznego?

Zbiory danych ze wszystkich rund zamieszczone są w Internecie, na stronach www.europeansocialsurvey.org. Może z nich korzystać każdy, bez żadnych ograniczeń i opłat. Wymaga to jednak dostępu do oprogramowania statystycznego. Ponieważ może stanowić to barierę w korzystaniu z wyników, na stronach Instytutu Filozofii i Socjologii (www.ifispan.waw.pl) zamieszczona jest specjalna „przeglądarka”. Pozwala ona zapoznać się z rozkładami odpowiedzi na poszczególne pytania oraz sporządzać tabele krzyżowe.

Bardzo dziękuje za rozmowę.

Ja również dziękuje.

Rozmowę przeprowadzono 12.01.2010r.
(Anna Królikowska - EUROFUNDS.org)